Στρατηγική ανθεκτικότητα και ο ρόλος της Πολεμικής Αεροπορίας
Η ανθεκτικότητα δεν είναι μονοδιάστατη έννοια ούτε περιορίζεται στη στρατιωτική ισχύ. Αφορά την ικανότητα ενός έθνους να διατηρεί λειτουργικούς τους θεσμούς του, τη συνοχή της κοινωνίας του, την επιχειρησιακή ετοιμότητα των Ενόπλων Δυνάμεων και τη συλλογική του βούληση, ακόμη και υπό συνθήκες παρατεταμένης κρίσης. Στην ελληνική περίπτωση, η ανθεκτικότητα αυτή δεν συγκροτείται μόνο από υλικά μέσα ή σχεδιασμούς, αλλά εδράζεται βαθιά στην πολιτισμική μας ταυτότητα, στη μνήμη, στις αξίες και στη στρατηγική κουλτούρα του ελληνισμού.
Η ανθεκτικότητα, στον στρατηγικό λόγο, δεν αποτελεί αφηρημένη έννοια ούτε συναισθηματικό σχήμα. Είναι δόγμα. Είναι η ικανότητα ενός κράτους και των Ενόπλων Δυνάμεών του να διατηρούν τη συνοχή, την επιχειρησιακή τους ικανότητα και τη βούληση αποτροπής υπό συνθήκες διαρκούς πίεσης. Για τον ελληνισμό, η ανθεκτικότητα δεν διαμορφώθηκε σε αίθουσες σχεδιασμού· διαμορφώθηκε ιστορικά, μέσα από κρίσεις, απώλειες και συνεχή αγώνα επιβίωσης.
Η πολιτισμική ταυτότητα του ελληνικού έθνους υπήρξε διαχρονικά ο βασικός φορέας αυτής της ανθεκτικότητας. Δεν λειτούργησε ως απλή αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως μηχανισμός διατήρησης συνοχής και συνέχειας αποστολής. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι η ανθεκτικότητα δεν στηρίζεται μόνο στην υλική ισχύ, αλλά πρωτίστως στη συλλογική συνείδηση του «ποιοι είμαστε» και «τι υπερασπιζόμαστε».
Οι Θερμοπύλες, πέρα από το στρατιωτικό τους αποτύπωμα, καθιέρωσαν ένα πρότυπο στρατηγικής κουλτούρας: την υπεράσπιση αξιών που υπερβαίνουν το άτομο. Η βυζαντινή συνέχεια απέδειξε ότι ακόμη και όταν η στρατιωτική ισχύς μειώνεται, η πολιτισμική συνοχή μπορεί να διατηρήσει την εθνική ταυτότητα επί αιώνες. Μετά το 1453, ο ελληνισμός δεν κατέρρευσε· προσαρμόστηκε, διατήρησε τη γλώσσα, την πίστη και τη μνήμη του, στοιχεία που αργότερα μετατράπηκαν σε πολιτική και στρατιωτική αναγέννηση.
Η Επανάσταση του 1821 υπήρξε κλασικό παράδειγμα στρατηγικής ανθεκτικότητας: περιορισμένα μέσα, ανύπαρκτο κράτος, αλλά υψηλό ηθικό και ισχυρή ταυτότητα. Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε στον 20ό αιώνα, σε συνθήκες ολικών πολέμων και εθνικών τραγωδιών. Το «Όχι» του 1940 και η Αντίσταση δεν ήταν αυθόρμητες αντιδράσεις, αλλά εκδηλώσεις μιας βαθιά ριζωμένης στρατηγικής κουλτούρας αποτροπής και αξιοπρέπειας.
Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, η Πολεμική Αεροπορία κατέχει ιδιαίτερη θέση. Από την ίδρυσή της το 1911 έως σήμερα, λειτούργησε ως φορέας τεχνολογικής και επιχειρησιακής προσαρμογής, αλλά και ως θεσμός υψηλού φρονήματος. Οι αεροπόροι του 1940, με περιορισμένα μέσα, αντιμετώπισαν υπέρτερες δυνάμεις, αποδεικνύοντας ότι η επιχειρησιακή ανθεκτικότητα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον εξοπλισμό, αλλά από την πίστη στην αποστολή και την αίσθηση καθήκοντος.
Στη μεταπολεμική περίοδο, η Πολεμική Αεροπορία αποτέλεσε βασικό πυλώνα της εθνικής αποτροπής. Οι καθημερινές αναχαιτίσεις στο Αιγαίο δεν είναι απλώς επιχειρησιακές πράξεις. Είναι διαρκείς δοκιμασίες ανθεκτικότητας: προσωπικής, θεσμικής και εθνικής. Η διατήρηση υψηλής ετοιμότητας επί δεκαετίες συνιστά μορφή στρατηγικής αντοχής που λίγα κράτη μπορούν να υποστηρίξουν.
Οι σύγχρονες κρίσεις —οικονομική, προσφυγική, υγειονομική— απέδειξαν ότι η ανθεκτικότητα δεν περιορίζεται στο πεδίο της μάχης. Αφορά τη λειτουργία της κοινωνίας, τη στήριξη των θεσμών και τη διατήρηση της εμπιστοσύνης. Οι Ένοπλες Δυνάμεις, και η Πολεμική Αεροπορία ειδικότερα, λειτούργησαν ως σταθεροποιητικός παράγοντας, διατηρώντας επιχειρησιακή ετοιμότητα ενώ ταυτόχρονα υποστήριζαν την κοινωνία.
Στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να είναι παθητική. Απαιτεί ενεργή αποτροπή, διαρκή εκπαίδευση, τεχνολογική αναβάθμιση και, κυρίως, διατήρηση της στρατηγικής κουλτούρας που συνδέει τις Ένοπλες Δυνάμεις με την κοινωνία. Η ειρήνη δεν διασφαλίζεται από την καλή πρόθεση, αλλά από την ικανότητα υπεράσπισής της.
Η πολιτισμική μας ταυτότητα παραμένει ο πυρήνας αυτής της ανθεκτικότητας. Δεν αποτελεί ρομαντική αναφορά στο παρελθόν, αλλά λειτουργικό στοιχείο εθνικής ισχύος. Όσο αυτή η ταυτότητα παραμένει ζωντανή στους θεσμούς, στην εκπαίδευση και στις Ένοπλες Δυνάμεις, η χώρα θα διατηρεί τη βούληση και την ικανότητα να στέκεται όρθια.
Δεν είμαστε ανθεκτικοί παρά την ιστορία μας.
Είμαστε ανθεκτικοί εξαιτίας της.
Βιβλιογραφία
Gray, C. S. (2010). Strategic culture as context: The first generation of theory strikes back. Review of International Studies, 36(3), 671–688.
https://doi.org/10.1017/S0260210510000052
Holtorf, C. (2018). Embracing change: How cultural resilience is increased through cultural heritage. World Archaeology, 50(4), 639–650.
https://doi.org/10.1080/00438243.2018.1510340
Johnston, A. I. (1995). Thinking about strategic culture. International Security, 19(4), 32–64.
https://doi.org/10.2307/2539119
Masten, A. S. (2014). Global perspectives on resilience in children and youth. Child Development, 85(1), 6–20.
https://doi.org/10.1111/cdev.12205
Raghavan, S. S., & Sandanapitchai, P. (2019). Cultural predictors of resilience in a multinational sample of trauma survivors. Frontiers in Psychology, 10, 131.
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00131
Ungar, M. (2013). Resilience, trauma, context, and culture. Trauma, Violence, & Abuse, 14(3), 255–266.
https://doi.org/10.1177/1524838013487805